lundi 29 septembre 2008

Debate on the publication of Bergson's Cours de psychologie (1892-93)



mardi 10 juin 2008

Did Leibniz read Jacobus Fontialis ?





Leibniz lecteur de Jacobus Fontialis ?
Note sur un parallèle entre les

Essais de théodicée

et le traité alchimique

Consilium Sapientum

par Sylvain Matton






Encore que les évidentes convergences entre l’Idea mirabilis matheseωs de ente (1675) de Jacobus Fontialis (1) et le projet leibnizien de fonder une combinatoire entendue comme «science des formes» aient été maintes fois relevées, il n’a toutefois jamais pu être décidé si Leibniz avait ou non connu le livre de Fontialis (2), car ni ce dernier ni le titre ni le moindre extrait de son ouvrage n’apparaissent cités dans les écrits de l’auteur de la Monadologie. Un indice milite cependant en faveur d’une lecture de Fontialis par Leibniz. Il s’agit d’un parallèle troublant entre un passage des Essais de théodicée sur la bonté de Dieu, la liberté de l’homme et l’origine du mal (1710) et un autre du Consilium Sapientum seu Parva Turba Philosophorum, bref traité anonyme d’alchimie publié par Fontialis dans son Idea mirabilis matheseωs de ente et par ailleurs totalement inconnu. De fait, au § 57 des Essais de théodicée, Leibniz écrit :

«Il vaut mieux être toûjours en droit d’esperer, & c’est en cette occasion & en mille autres, où notre ignorance est utile.
Prudens futuri temporis exitum
Caliginosa nocte premit Deus.» (3)

Or on trouve dans le Consilium Sapientum ces deux mêmes célèbres vers d’Horace (Carmina, III, 29, v. 29-30) associés à une phrase tout à fait semblable à celle de Leibniz :

«Ast satius est semper spem habere, atque in nostro negotio sicut per sexcentas alias circumstantias ignorantia proficit : quippe
Prudens futuri temporis exitum
Caliginosa nocte premit Deus.» (4)

Certes, il n’est pas impossible que Leibniz ait lu le Consilium Sapientum indépendamment de l’Idea mirabilis matheseωs de ente de Fontialis, lui qui commença à s’intéresser à la «chymie» fort jeune (5) et avait une connaissance qui n’était pas médiocre de la littérature alchimique, ses lectures allant des alchimistes grecs, dont il possédait un manuscrit (6), jusqu’aux adeptes de son temps, tel le fameux Becher, qu’il tenait en piètre estime (7). Mais une telle hypothèse est peu probable dans la mesure où il semble que la copie du Consilium Sapientum que détenait Fontialis dans sa bibliothèque (comme celui-ci nous l’indique lui-même (8)), et qui a aujourd’hui disparu, ait été l’unique manuscrit de cet opuscule, à la rédaction duquel nous pouvons assigner pour terminus a quo la date de 1537, puisqu’on y rencontre le nom de Tartaglia avec une allusion tacite à sa Nova scienza, cioè invenzione nuovamente trovata utile per ciascuno speculativo matematico bombardiero ed altri (9).
En raison de l’extrême rareté des exemplaires de l’Idea mirabilis matheseωs de ente, il ne paraît pas inutile de donner ici en entier ce Consilium Sapientum, que nous avons par ailleurs cité dans notre Scolastique et Alchimie (Paris-Milan, 2009, pp. 849-853). Les esprits et accents des mots grecs n’ont malheureusement pas pu être reproduits dans la présente version électronique.





JACOBUS FONTIALIS

Idea mirabilis matheseωs de ente
(Paris, 1675, pp. 164-171)



LIBER TERTIVS.
De homine transcendentaliter sumpto, & eius specificatiuis operationibus.
CAPVT VII.
De ontotheologico systemate artium mechanicarum.

[…]

Quod ad artem transmutandi metalla attinet, quæ tùm alchymia, tùm chrysopœia appellatur, non sum adeò instituti mei oblitus, vt silentio eam præteream: nam quanquàm hac tempestate à plerisque doctis spernitur irridetúrque, nullo loco tamen non debet numerari. Cùm autem alchymiæ rationis penè ignarus sim, tantus non ero confidens, vt egomet de eâ disseram. Quâ de causâ mihi placuit, benevole lector, vt vtilitati tuæ consulerem, breuem sed aureum ανωνυμον tractatum hactenus inedi- [p. 165] tum, qui in bibliothecâ meâ asseruatur, perscribere, propter famam Philosophorum, quos exhibet, & acumen placitorum eorum.


Consilium Sapientum
seu Parua Turba Philosophorum.

Sententiæ sunt collectæ in secretâ synodo medio Parisiorum Boloniæ nemore habitâ, in quâ Alfredus Romanus, Antonius Cadurcensis, Bernardus Insulanus, Christina Taurinensis, Petrus Icositanus & Robertus Leodiensis, discipuli Hermetis ac Philosophi eximij, congregauere, & vnusquisque in medium aliquid attulit de lapide Philosophorum, vt posteritati ars sacra innotesceret, & qui ad hanc capessendam animum appulissent, ad veritatis semitam ducerentur. Robertus autem, vir maximi consilij, iussus est primus, vt loqueretur.
Inquit Robertus: imprimis, compares carissimi, chalybeio viro Iosepho Bessarionis filio ac rubri exercitus octogies centenis millibus mortuorum maximas gratias habere debemus (10). Ait Antonius: optimum sanè exordium, & ad conciliandos animos aptissimum. Tibi nihilominus oro, Roberte humanissime, ne obliuiscare Vladimiri Eliæ filii, qui, vt celeberrimi philosophiæ professoris in Vniuersitate Studij Parisiensis voce vtar, Omni in actione suâ nobis vnitatis inter theoricam & practicam præbet exemplum, quapropter cùm sui temporis problemata posuit, tùm eis afferendarum fundamentalium ac reapsè generalium solutionum ita capax fuit, vt hodie in philosophiâ tanquàm in alijs disciplinis impossibile nobis sit progredi, nisi eius doctrinam pernoscere conamur (11). Et Robertus: oppidò, mi Antonie, probè dicis. Vos omnes autem pro immaculatæ scientiæ nostræ tuitione instanter [p. 166] obtestor atque obsecro, vt coram Syluano à Fessa maximam de nostris congressibus taciturnitatem obseruetis. Tantoperè enim est hic luscinus circulator non solùm illotus, sordidatus & squalidus, sed etiam fallax, mendax & improbus, vt omni in genere fœdissima ventris proluuies dici possit. Et synodus: ne quis pestilenti cinifloni isti è sterculino effosso aliquantillum enuntiet, iureiurando inter nos sanciamus. Ait Antonius: mihi tamen videtur, seruiliter, etsi frustrà, se fingere fuliginosum sophisten vestrum ad sententiam Michaëlis Pictauiensis illud asseueratè autumantis, Bonum est, sordidum, barbatum & capillo promisso esse, necnon similem puellæ, si fortè es puer (ac vice versâ) (12). Si igitur de hoc nihil mentitur ille vir altioribus litteris excultus, qui ipse in Valle Mortis lapidem quemdam philosophorum verè sorbuit (13), dic mihi, Roberte doctissime, quare tu ex contrario istuc focale, quod Galli nodum papilionem nuncupant, semper geris? Respondit ille: cùm nondum notus eram, in conuentibus eruditorum omnium gentium illud mea magni intererat, vt ego à maioribus conspicerer. Vetuli autem magistri honoratissimi nodum papilionem gerebant. Itaque vt intentè audirer, eorum modo me vestire incepi. Et id prosperè successit. Postea hanc consuetudinem retinui. Omnes alioqui in Academiâ eiusmodi focale gerunt. Iam verò, vsque ad nodos papiliones classium differentiæ videntur. Alij enim sunt sericei ac nobis nodandi, alij xylini & omninò parati. Hi quidem sunt, quos gero (14). Hæc ferè habui, de nodo papilione quæ dicerem: intelligite quod dixi. Inquit Bernardus: eheu, quàm multi sunt huius nodi papilionis inuestigatores, & quàm perpauci eum cognoscunt! Nam plurimi artifices semper sunt discentes, & nunquam ad veritatem peruenientes (15). Ast satius est semper spem habere, atque in nostro negotio sicut per sexcentas alias circumstantias ignorantia proficit: quippe
Prudens futuri temporis exitum
Caliginosa nocte premit Deus.
(16)
Et Petrus: éstne fortè nodus papilio Senex Tempus (17)? Et Christina: non est, Petre. Sed facillimè ad liquidum potest redigi hoc ænigma. Nonne enim nodus apud Gallos membrum pudendum valet? Nonne etiam ob id turgescent papillæ? Nonne denique fœcundatæ nodo papillæ [p. 167] leonem viridem nostrum lacte suo alunt, quo in pulchrum iuuenem (18) philosophorum mutetur fera bellua? Accedit huc, quòd ipsummet auri nodum seu χρυσου οζον memorauit Plato in Timæo (19): quòd autem in primo de historiâ animalium libro Aristoteles θηλας, id est papillas non prætermisit (20): & postremò quòd Seneca Zenonis Chrysippíque sectator in libello suo de prouidentiâ hæc scripsit, Nobis interdum voluptati est, si adolescens constantis animi leonis incursum interritus pertulit (21). Ergo apertè vides, Petre peruicacissime, quomodo præcipua materiæ exempla philosophica græca, platonicum scilicet, aristotelicum & stoicum, necnon eorum inter se agentium dialecticus motus ac modus, maximum momentum in constituendâ scientiâ nostrâ fecerunt (22). Et Bernardus: quàm lepidè, mellifluens Christina, robertianum nodi papilionis arcanum prodidisti! & quàm eruditè rationalitatem patefecisti totius Hermetis artis! quæ tamen, pace tua dixerim, non tantùm in Academiam aut in Lyceum suas philosophicas radices agit, quantùm in Porticum, quæ longè præcipua potissimáque est eius alma terra (23). Quidquid verò id est, venerandissimi præceptoris mei Ioannis Pauli de Monte sententiæ memoriam mihi protinùs afferunt tua egregia dicta. Etenim quantùm ex verbis eius colligere possum, simillimam rem me docuit. O fili mi, dictitabat, Pompeijs existit vettiana domus, quæ à phrygio Mercurio in pariete vestibuli picto custoditur. Is autem Mercurius… Tunc Petrus: medius fidius! est Senex Tempus! Et synodus: tace, Petre! Os opprime & sine Bernardum loqui! Tu verò, Bernarde, perge narrare, quæsumus, vt instituisti. Et Bernardus: is igitur Mercurius, dicebat Ioannes Paulus, dexterâ manu libram tenet, quâ perpendit immanem mentulam suam in unâ lance, dum altera quodam mammoso pondere est grauata. Extat præterea sub eius brachio virga, quam mentula prolongat, & ante pedes eiusdem canistrum plenum fruc- [p. 168] tuum est positum. Atqui hîc habes, fili venerabunde, totius Philosophorum operis verum & sincerum typum. Ipso enim sole est clarius, phrygium pileum semper magistrum operis nostri denotare. Et etiam cæco apparet, quòd cùm sicut non erecta mentula specie figurâque protendeat, Mercurij virga, quæ quidem seminalem elixir fert, rostrum alambici figuraliter effingit: mammosum pondus autem, hoc decoquinatorium vas rostro alambici accommodandum, quod μασταριον Græci nominant. Sic tibi commostratur, quomodo fœminum mercurium volatilem figere debet masculum semen, vt gignatur infans Philosophorum. Hæc grauissimus Ioannes Paulus (24). Et Robertus: vtinam doctrinam eius benè infixam memoriæ conseruemus, eámque perpetuò meditemur! Inquit Alfredus: esto. Illa vtique Ioannis Pauli commentatio dilucidè coarguit, à Phrygibus & Græcis ad alias nationes propagatam esse artem, quam maximè coluerunt Ægyptij studio sapientiæ deditissimi (25), vt in suis de auro libris rectè scripsit Ioannes Franciscus Picus Mirandulæ dominus & culturalis operator (26). At cur tamen verpa illius pompeijani Mercurij ingens? Nonne præstabilior est strenua parua quàm pigra magna? quemadmodum concionem habens apud sodales suos, benè facetéque memorauit Robertus necessarius noster (27). Respondit Christina: haud dubiè, Alfrede. Sed (quod me pudet explanare) strenua magna est multò melior quàm strenua parua, sicut potentissimè confirmatum est à nostro populare Rocco, cui iurè canere licet cum poëta,
Me miserum ! tanta est, & tanti ponderis astat,
Vt tres à populo dicar habere pedes (28).
Ait autem Petrus: dicitúrne porrò lapis Philosophorum nodus papilionis, [p. 169] quia mecastor instar Senis Temporis hic duas habet alas, quarum altera est masculum sulphur, altera fœminum argentum viuum ? Respondit Bernardus: immò certò, Petre sagacissime, & quàm consultè quàmque celeriter hanc tectam denominationem tu quoque retexeris, mirari satis non possum. Sed cogitemus, etiam multis alijs nominibus insigniri lapidem nostrum. Vocatur enim materia prima rerum, chaos repens, pulueris hauritorium, microcosmus, labellum intimum vel mannulum hydraulicum, cochleatum tormentum, serpens & draco, vrsus birotarius, medicina summa & vnica, cholesterolum, blennorrhagia, fimus, sputum lunæ, ros maialis, laguncula molotouiana, calamus birinus, solea rotalis, velitabula, lixiuium, bracæ nemausenses, mirabile strophium, zinkeum subligaculum, virgo pura & immaculata, vnirota manualis zanzibarica, minuta mola iubata seu graphidum exacuatorium mystaceum, muscipula adstringens (29), integumentum atociale, vterus conducticius, sal nitri & petræ, acidum lysergicum diethylamidum (30), ius magonianum, & innumerabilibus variis appellationibus, quæ mihi explicatu sunt magis aut minùs difficiles. Et Alfredus: est sanè quoddam nomen, cuius enodationem vehementer cupio. Nam in vetustissimo incerti auctoris tractatu gallicè scripto hoc legitur, Selon que le ramentoient les tresanciens Philosophes arabes, oncques iceluy Mercure ne crachera la sienne chique, qu’il ne l’eust premier aualee. Nonne ea est quædam offa tortilis & exsiccatæ herbæ nicotianæ, quæ petum seu tabacum vulgo vocitatur? Quæ est hæc obscuritas? Hanc declarate, & cauete ne sitis inuidi. Ait Christina: scito, dilecte Alfrede, quòd illa tabaci offa, quam mudhgha Sapientes arabesques nominant, est fœtus Philoso- [p. 170] phorum. Nam in epistolis suis Fratres Puritatis sic de hominis concepto scripserunt, Deinde in tertium mensem ingreditur, & tum curatio Marti, qui Iouem sequitur in cœli sphæra, incumbit. Etenim spiritales Martis vires hoc coagulatum inuadunt, quassatio & tremor crescunt, calefactionis calorísque nimietas oritur in eo, & extremò coagulatum manducata tabaci offa fit (31). Hæc illi. Inquit Bernardus: ô nos felices, qui tam diligenter docemur! Sed cedo, omniscia Christina, loquitúrne de simili offa Osaimondus (32) in Rosario? quando dicit, Hæc operatio est quomodo coagulatum digeratur, & redigatur virtute ignis in manducandam gummim. Recipe igitur quoddam caluum caldúmque pecus mendosum, quod mandosius, quasi dicas mando maior, ænigmaticè ab inuidis nuncupatur. Et aliqui Philosophi dixerunt, quòd capiatur hoc animal cum toto sanguine, & dicitur animal, quia crescit quando sublimatur, & quia habet animam sanguineam, ex quâ saporior botulus confici potest. Et pone in ampullâ cum fundo rotundo, in quâ est materia lactis virginalis fulgentis, huius instar quod olim bucculentus alumnus roseus in crepundiis ex amplissimis turgidissimísque meæ antelatæ nutriculæ uberibus voraciter sugere solebam. Et pone in furno Philosophorum, & continua ignem, donec videris materiam denigrari, & gaude, quia tunc alkaseltzer seu principium digestionis habes, & cùm videris materiam optimè dealbatam, nostrum vomificum tyrotarichum habes perfectum ad album. Hucusque Osaimondus (33). Respondit Christina: ita est, Bernarde. Et [p. 171] est operatio experta ac probata. Inquit Robertus: animaduertite tamen, sciti collegæ, ne experientias reuerâ in laboratorio eásque in cogitatione tantùm effectas incautè permisceatis (34). Ait Alfredus: profectò. Exempli causâ, Nicolaus Tartaglia bombardam ad murum direxit, & boum! Et synodus: boum! O mirabile dictu! Boum! O verbum mirificum! En nouum sibyllinum tetragrammaton, in suâ infinitâ reconditâque altitudine abstrusam mysterij magni clauem celans! Denuò Petrus: mehercle! nonne tandem est Senex Tempus? Et synodus: minimè, Petre, minimè! Et Antonius: utique, ô boni, nunc est tempus propomatis sumendi. Ne patiamur senescere hoce tempus maturum!

Hîc temulenter explicit liber consilij Sapientum.




NOTES



(1) Les quelques historiens modernes de la philosophie qui se sont penchés (malheureusement presque toujours en passant) sur l’œuvre de Fontialis (dont le nom latin correct serait d'ailleurs plutôt Fontinalis, conformément à la graphie donnée dans le privilège de l’Idea mirabilis matheseωs de ente) ont tous écorché le titre de son ouvrage, y compris J.-L. Marion à qui l’on doit la notice la plus complète, mais quelquefois inexacte, sur son auteur («Jacobus Fontialis, Essai de bibliographie», Nouvelles de la Republique des lettres, 1993-1, pp. 126-128; on ajoutera à la bibliographie secondaire donnée par Marion, O. Boulnois dans: Jean Pic de La Mirandole, Œuvres philosophiques, Paris, 1993, p. 313, n. 80; J. Grondin, L’Horizon herméneutique de la pensée contemporaine, Paris, 1993, p. 161, n. 3; D. M. Jesseph, Berkeley’s Philosophy of Mathematics, Chicago – Londres, 1993, p. 63, n. 22; id., Squaring the Circle. The War between Hobbes and Wallis, Chicago – Londres, 1999, p. 143, n. 9; J. Letrouit, «Das Fliegenfickenargument und der Beweis des Gottesdaseins in Jacobus Fontialis' Nodi perplexi, sive ontologia labyrinthea», Archiv für die Geschichte des kranken Denkens, XCIV (2000), pp. 143-204; J.-L. Marion, «The Idea of God», dans The Cambridge History of Seventeenth-Century Philosophy, I, Cambridge, 2003, p. 304; id., «Hobbes et Descartes: l’étant comme corps», dans: M. Fichant, J.-L. Marion, D. Weber (éd.), Hobbes, Descartes et la métaphysique, Paris, 2005, p. 74; dans Descartes Embodied. Reading Cartesian Philosophy through Cartesian Science, Cambridge 2001, D. Garber renvoie dans l’index, s. v. Fontialis, à une note inexistante).

(2) « Fontialis, Jacobus » figure dans l’index de G. W. Leibniz, Philosophical Essays, translated by Roger Ariew and Daniel Garber, Indianapolis/Cambridge, 1989, p. 360, mais ce nom n’apparaît nulle part dans la page indiquée (p. 226), pas plus que dans le reste de l’ouvrage.

(3) Essais de theodicée, nlle éd., Amsterdam, 1747, I, p. 125.

(4) Idea mirabilis matheseωs de ente, Paris, 1675, p. 166.

(5) Voir Von Hermann Peters, « Leibniz als Chemiker », Archiv für die Geschichte der Naturwissenschaften und Technik, VII (1916), pp. 85-108, 220-235 et 275-287.

(6) Voir Sämtliche Schriften und Briefe, Erste Reihe, Allgemeiner politischer und historischer Briefwechsel, Neunter Band, Berlin, 1992, p. 574: «Je ne connois pas assez vos nouveaux sçavans pour juger, qui pourra avoir eu l’intendance de l’Edition de quelques Mathematiciens Grecs, de l’imprimerie du Louvre. J’avois exhorté M. Tollius de nous publier les Chymistes Grecs. J’ay moy même une bonne copie de quelques uns.»

(7) Id., Achter Band, pp. 365-367. Citons encore, parmi les alchimistes du XVIIe siècle qu’il a lus, Du Chesne, Glauber, Libavius, Eireneus Philalethes (George Starkey); voir Textes inédits d’après les manuscrits de la Bibliothèque provinciale de Hanovre, publiés et annotés par Gaston Grua, Paris, 1948, I, p. 4-5.

(8) Idea mirabilis matheseωs de ente, pp. 164-165.

(9) Id., p. 171.

(10) Voir Robert Halleux, URL = http://www.youtube.com/watch?v=ctmyQreWobg

(11) Voir Jean-Toussaint Desanti, « Lénine et la philosophie », Cahiers du communisme, 30e année, janvier-février 1954, pp. 104-121, ici p. 121.

(12) Voir J. Miller, La Passion Foucault, Paris, 1995, p. 211.

(13) Id., pp. 285-287.


(15)
En marge: «2. Tim. 3.».

(16) En marge: «Hor. l. 3. carm. 29.».

(17) Voir Pierre Laszlo, «Sur quelques emblèmes allemands», dans F. Greiner (éd.), Aspects de la tradition alchimique au XVIIe siècle, Paris – Milan, 1998, pp. 275-285, ici pp. 283-284.

(18) Pour l’expression juvenis pulcher, voir Opus præclarum Magistri Valentini, dans Theatrum chemicum, Strasbourg, 1660, IV, p. 945.

(19) Voir Platon, Tim., 59 B.

(20) Voir Aristote, Hist. anim., I, 12, 11.

(21) Voir Sénèque, De prov., II, 8.

(22) Voir Cristina Viano, « Introduction » à L’Alchimie et ses racines philosophiques. La tradition grecque et la tradition arabe, Paris, 2005, p. 10.

(23) Voir Bernard Joly, La Rationalité de l’alchimie au XVIIe siècle, Paris, 1992, passim.

(24) Voir Jean-Paul Dumont, « Deux hypothèses concernant l’interprétation stoïcienne de l’art tinctorial: Alexandre d’Aphrodise et la villa des Vettii », dans J.-C. Margolin et S. Matton (éd.), Alchimie et philosophie à la Renaissance, Paris, 1993, pp. 327-340, ici pp. 335-340; id., «Préface» à B. Joly, La Rationalité de l’alchimie au XVIIe siècle, pp. 7-18, ici pp. 15-18.

(25) En marge: «Io. Fr. Mir. de auro l. 3. c. 1.». Voir éd. J. J. Manget, Bibliotheca chemica curiosa, Genève, 1702, II, p. 577b.

(26) Sur Gianfrancesco Pico della Mirandola comme opérateur culturel, voir Alfredo Perifano, Jean François Pic de la Mirandole, La Sorcière. Dialogue en trois livres sur la tromperie des démons, Turnhout, 2007, p. 5.

(27) Voir ci-dessus n. 10.

(28) Pacifico Massimo, Hecatelegium, l. V, « De mentula ».

(29) En marge: «Fr. Dard. op. om. passim».

(30) Voir ci-dessus n. 13.

(31) Voir Paola Carusi, « Génération, corruption et transmutation. Embryologie et cosmologie dans l’alchimie islamique au Xe siècle », dans Cristina Viano (dir.), L’Alchimie et ses racines philosophiques, p. 187.

(32) Du mystérieux Osaimond, surtout réputé comme devin, nous est parvenu un traité de mantique (voir Osaimond, Signes prémonitoires et présages, Paris, 1988).

(33) Nous ignorons de quel Rosarium est tiré ce dit. Pour un passage parallèle, voir Johannes de Rupescissa, Liber lucis, IV, éd. J. J. Manget, Bibliotheca chemica curiosa, II, p. 85.

(34) Voir Robert Halleux, «Pratique de laboratoire et expérience de pensée chez les alchimistes», dans J.-F. Bergier (éd.), Zwischen Wahn, Glaube und Wissenschaft. Magie, Astrologie, Alchemie und Wissenschaftsgeschichte, Zurich, 1988, pp. 115-126.